Cangkriman

Cangkriman

Dening: Soedjarwo-Suara Merdeka - BLENCONG- 13 Sep 2009

Kapacak dening mastokkenari

Ing:Budaya Jawa

CANGKRIMAN iku klebu ewone dolanan sing nggunakake basa utawa ”permainan bahasa” (language games). Senajan sifate mung dolanan, cangkriman iku uga bisa dadi sarana kanggo ngasah pikiran. Cangkriman sing ing basa Indonesia disebut ”teka-teki” iku kudu dibedhek utawa dibatang. Dadi, ana sing nyangkrimi lan ana sing mbatang. Biyen bocah-bocah yen lagi padha ngumpul asring sok padha adu kapinteran srana cangkriman.

Cangkriman sing prasaja iku arupa rerangkening tembung sing mung dijupuk wanda-ne kang pungkasan. Upamane ”segara mbeldhes”, batangane: sega pera sambele pedhes; ”janaka kuluk tone”, batangane: jajana nangka aku njaluk betone. Conto liyane upamane: ”pak bomba, pak lawa, pak peut, linak litu, lingga, lica; lan liya-liyane.

Cangkriman liyane dhasare yaiku anane emper-emperan antaraning sing dienggo cangkriman karo barang sanyatane, upamane: ”sega sekepel dirubung tinggi, apa?” Batangane: salak. ”Pitik walik saba kebon, apa?” Batangane: nanas. ”Pak Demang klambi abang disuduk manthuk-manthuk, apa?”  Batangane: tuntut utawa kembang gedhang.

Cangkriman emper-emperan iku ana sing luwih angel, upamane: Anake diidak-idak, emboke dielus-elus, apa? Batangane: andha.

Ana cangkriman sing wujude gabungan wanda-pungkasan lan tembung-tembung liyane, upamane: Apa kowe wis weruh ana manuk ndhase telu? Batangane: Wis bae, saben manuk endhase mesthi dibuntel wulu. Cangkriman liyane: Biru bisane wungu dikapakake? Batangane: Digebug. Babi turu supaya tangi (wungu) ya digebug.

Tembang sing isine cangkriman iku adate tembang ”Pocung”, contone:

Bapak pocung,

cangkemmu marep mendhuwur,

sabamu ing sendhang,

pencokanmu lambung kering,

prapteng wisma di pocung mutah guwaya.

Batangane: klenthing, utawa jun sing kanggo nggolek banyu menyang sendhang.

Ing kasusastran Jawa ana sing diarani wangsalan. Wangsalan iku uga cangkriman sing batangane awujud wanda utawa tembung kang disusulake ing tembung-tembung candhake. Wangsalan iku bisa dadi isining tembang utawa rerengganing tembang. Dadi, wangsalan iku ora mung cangkriman thok nanging uga mengku karep saka kang nganggit. Wangsalan sing asring kita prangguli yaiku:

Jenang sela wader kalen sesondheran

apuranta yen wonten lepat kawula.

Sing pokok iku njaluk pangapura, nanging panjaluk mau didhisiki srana wangsalan sing batangan utawa tebusane dumunung ana ing tembung-tembung ”apuranta” lan ”lepat”. Dadi, jenang sela iku apu, dene wader kalen sesondheran iku sepat.

Wangsalan iku ora mung dianggo ana tembang utawa senggakan, nanging uga ing pacalathon sadina-dina.

”Wah, kok njanur gunung, esuk-esuk wis tekan kene.”

”Lha ya kuwi ta Mas, sarung jagung, botbote ditangisi adhimu.”

Njanur gunung iku tegese ”aren”, dene sarung jagung iku "klobot".

Biyen, nalika penulis kolom Blencong iku mulih menyang desa karo ngajak calon ibune bocah-bocah, ibune penulis bisik-bisik, ”Apa kuwi bothok diwungkusi?” Bothok diwungkusi iku jenenge "calon". Tegese Ibu ndangu, ”Apa bocah kuwi calon bojomu?”

Wasana, roning mlinjo rehne wis cukup nyuwun ngaso.